Luật cờ tướng cho người mới

Bàn cờ và các quân cờ

Cờ tướng được chơi trên một bàn cờ kẻ 9 đường dọc và 10 đường ngang, tạo thành 90 điểm giao nhau. Đây là điều đầu tiên khiến người quen chơi cờ vua bối rối: quân cờ đứng trên các giao điểm chứ không nằm trong ô vuông. Một khoảng trống nằm ngang gọi là sông (hà) chia bàn cờ làm đôi, giữa hàng ngang thứ 5 và thứ 6. Mỗi bên còn có một cung (cửu cung) — một khối 3×3 điểm ở chính giữa cạnh cuối bàn cờ phía mình, có hai đường chéo kẻ xuyên qua. Tướng và hai sĩ không bao giờ rời khỏi cung này.

Mỗi bên bắt đầu với 16 quân: 1 tướng, 2 sĩ, 2 tượng, 2 mã, 2 xe, 2 pháo và 5 tốt (bên Đỏ đôi khi gọi là binh). Bên Đỏ luôn đi trước.

Xếp bàn cờ khi bắt đầu

Mọi ván cờ đều bắt đầu từ cùng một thế trận. Dưới đây là bàn cờ với bên Đen ở trên, bên Đỏ ở dưới, dùng đúng chữ Hán in trên quân cờ thật.

   a  b  c  d  e  f  g  h  i
10 車 馬 象 士 將 士 象 馬 車
 9 ＋ ＋ ＋ ＋ ＋ ＋ ＋ ＋ ＋
 8 ＋ 砲 ＋ ＋ ＋ ＋ ＋ 砲 ＋
 7 卒 ＋ 卒 ＋ 卒 ＋ 卒 ＋ 卒
 6 ＋ ＋ ＋ ＋ ＋ ＋ ＋ ＋ ＋
   ～～～～～ sông ～～～～～
 5 ＋ ＋ ＋ ＋ ＋ ＋ ＋ ＋ ＋
 4 兵 ＋ 兵 ＋ 兵 ＋ 兵 ＋ 兵
 3 ＋ 炮 ＋ ＋ ＋ ＋ ＋ 炮 ＋
 2 ＋ ＋ ＋ ＋ ＋ ＋ ＋ ＋ ＋
 1 俥 傌 相 仕 帥 仕 相 傌 俥
   a  b  c  d  e  f  g  h  i

Chú thích quân Đen (phía trên): 將 tướng, 士 sĩ, 象 tượng, 馬 mã, 車 xe, 砲 pháo, 卒 tốt. Quân Đỏ (phía dưới) dùng chữ khác nhưng cùng ý nghĩa: 帥 tướng, 仕 sĩ, 相 tượng, 傌 mã, 俥 xe, 炮 pháo, 兵 tốt (một số bộ cờ dùng chung 馬 và 車 cho cả hai bên). Hai bên đối xứng nhau qua sông, và tướng luôn đứng ở đường dọc chính giữa, được hai sĩ kèm hai bên.

Cách di chuyển từng quân

Thế trận ban đầu chỉ là điểm xuất phát — phần thú vị nằm ở cách mỗi quân được phép di chuyển. Đây chỉ là phần tóm tắt ngắn gọn; muốn hiểu sâu hơn, kể cả lý do quân này mạnh hơn quân kia, hãy đọc bài các quân cờ tướng.

Tướng

Đi từng điểm một theo chiều ngang hoặc dọc, không bao giờ được rời khỏi cung. Đây chính là quân mà đối phương muốn dồn vào chân tường.

Sĩ

Đi một điểm theo đường chéo, nhưng chỉ trên hai đường chéo được kẻ sẵn trong cung, nên sĩ chỉ có đúng 5 điểm có thể đứng suốt ván cờ.

Tượng

Đi đúng hai điểm theo đường chéo và không bao giờ được qua sông, vì vậy tượng chủ yếu làm nhiệm vụ phòng thủ ở phần sân nhà. Nếu điểm nằm giữa điểm xuất phát và điểm đến bị chiếm (gọi là "cản mắt tượng"), tượng không thể thực hiện nước đi đó — điều đáng nhớ trước khi bạn lên kế hoạch tấn công.

Mã

Đi một điểm theo chiều ngang hoặc dọc, rồi một điểm theo đường chéo hướng ra ngoài — kết quả là các điểm đích giống hệt nước đi hình chữ L của quân mã trong cờ vua. Nhưng khác với cờ vua, mã cờ tướng không được nhảy qua đầu quân khác: nếu điểm ngay sát nó theo hướng di chuyển bị chiếm, hướng đó coi như bị "cản chân mã". Chính luật này khiến đôi khi mã tấn công được một quân đối phương mà quân đó không thể ăn lại.

Xe

Di chuyển bất kỳ khoảng cách nào theo hàng ngang hoặc hàng dọc, miễn là đường đi không bị cản — giống hệt quân xe trong cờ vua. Đây là quân mạnh nhất trên bàn cờ, và nên được đưa ra trận sớm.

Pháo

Di chuyển như xe khi không ăn quân. Để ăn quân, pháo phải nhảy qua đúng một quân bất kỳ (gọi là ngòi) rồi hạ quân đối phương đầu tiên phía sau ngòi đó. Không có ngòi, hoặc có từ hai quân cản trở trở lên, nước ăn quân đó không hợp lệ.

Tốt

Đi thẳng về phía trước một điểm, không bao giờ đi lùi. Sau khi qua sông, tốt được thêm quyền đi ngang một điểm. Tốt không bao giờ được phong cấp, kể cả khi đến hàng cuối cùng — lúc đó tốt chỉ còn có thể đi ngang vì không thể tiến thêm được nữa.

Chiếu tướng, chiếu bí và luật lộ mặt tướng

Khi tướng của bạn bị tấn công, đó là chiếu tướng và bạn buộc phải xử lý — chặn đường tấn công, ăn quân đang chiếu, hoặc đưa tướng đến chỗ an toàn; nếu bị pháo chiếu, bạn còn có thể đưa quân đang làm ngòi ra khỏi đường chiếu. Nếu không còn cách nào như vậy, đó là chiếu bí và ván cờ kết thúc.

Cờ tướng có một luật mà cờ vua không có: hai tướng không bao giờ được đứng đối mặt nhau trên cùng một đường dọc mà không có quân nào chắn ở giữa. Đây gọi là luật "lộ mặt tướng", nghĩa là nước đi nào khiến tướng của bạn lộ thẳng mặt với tướng đối phương đều là nước đi không hợp lệ, kể cả khi không có quân nào thực sự đang tấn công tướng. Trên thực tế, điều này có nghĩa là một tướng có thể "ghim" quân đối phương, hoặc thậm chí uy hiếp tướng địch, chỉ bằng cách đứng trên cùng đường dọc đang trống.

Hết nước đi, lặp lại nước cờ và vài luật khác

Có một luật khiến nhiều người mới ngạc nhiên: nếu một bên không còn nước đi hợp lệ nào, đó không phải là hòa như trong cờ vua, mà là thua cho bên bị bí nước. Trong Fun Xiangqi, tình huống này được tính là thắng cho bên khiến đối phương hết nước đi.

Luật lặp lại nước cờ phức tạp hơn một chút. Theo luật truyền thống dùng trong thi đấu chính thức, một bên không được phép chiếu tướng liên tục hoặc đuổi bắt quân liên tục mãi mãi — bên lặp lại kiểu đó buộc phải đổi nước đi khác, nếu không sẽ xử thua; các trường hợp lặp lại khác thường được xử hòa. Để đơn giản hơn cho tất cả mọi người, Fun Xiangqi dùng một luật rõ ràng duy nhất: nếu cùng một thế cờ xuất hiện lần thứ ba, ván cờ được xử hòa, bất kể nguyên nhân là gì, kể cả trường hợp chiếu tướng hay đuổi bắt liên tục.

Một vài điều khác đáng biết nếu bạn quen chơi cờ vua trước: cờ tướng không có nhập thành, không có bắt tốt qua đường, không có nước đi hai bước, và không có phong cấp. Những gì bạn thấy trên bàn cờ ở nước đi đầu tiên chính là toàn bộ những gì bạn có cho cả ván — cái hay nằm ở cách bạn sử dụng chúng.

Câu hỏi thường gặp

Cờ tướng và cờ Trung Quốc có phải là một không? Đúng vậy, "xiangqi" chỉ là cách gọi quốc tế của cờ tướng.

Tôi có cần biết đọc chữ Hán để chơi không? Không cần nếu bạn chơi Fun Xiangqi — mỗi quân cờ có thể hiển thị ký hiệu đơn giản thay cho chữ Hán, và bạn có thể chuyển đổi qua lại ngay trong ván đấu.

Vì sao tướng chỉ quanh quẩn trong cung trong khi các quân khác tự do di chuyển? Đó là thiết kế có chủ ý, và chính điều đó khiến việc chiếu bí tướng trở thành một bài toán thú vị. Bài các quân cờ tướng sẽ giải thích sâu hơn vì sao mỗi quân được thiết kế như vậy.

Cờ tướng khác cờ vua ở những điểm nào? Không chỉ khác ở quân cờ — bàn cờ, điều kiện thắng thua, kể cả luật hết nước đi cũng khác nhau. Xem chi tiết trong bài cờ tướng và cờ vua khác nhau thế nào.

Khi các nước đi đã nằm lòng, phần còn lại chỉ là luyện tập. Fun Xiangqi miễn phí, không quảng cáo, bắt đầu từ cấp 1 — cấp dễ nhất trong chín cấp độ máy — để bạn thử ngay mọi luật trong bài viết này ở ván đấu thật đầu tiên.