Khai cuộc cờ tướng cho người mới: nguyên tắc cơ bản

Khai cuộc là để làm gì

Nhiều người mới học cờ tướng thấy phần khai cuộc đáng sợ vì nghĩ phải học thuộc hàng chục nước đi. Thật ra không cần. Bạn chỉ cần nhớ ba mục tiêu, rồi tự hỏi mỗi nước đi có phục vụ mục tiêu nào không.

Một nước khai cuộc hợp lý thường làm một trong ba việc: đưa quân ra vị trí có ích (phát triển quân), tranh giành các cột giữa — nơi xe và pháo phát huy sức mạnh nhất, hoặc giữ an toàn cho tướng phía sau hàng quân che chắn. Nước đi không làm được điều nào trong ba việc trên thường là nước đi quá sớm, chưa cần thiết.

Đó chính là khai cuộc cờ tướng cho người mới — không phải một bài học thuộc lòng, mà là một danh sách kiểm tra ngắn bạn áp dụng cho từng nước. Quen dần rồi, phần còn lại của ván cờ sẽ bớt rối hơn nhiều. Muốn ôn lại cách từng quân di chuyển, xem thêm bài các quân cờ tướng.

Pháo đầu: nã thẳng vào giữa

Cách khai cuộc phổ biến nhất của Đỏ là pháo đầu, 中炮. Ý tưởng rất đơn giản: đẩy pháo bên phải đi ngang trên hàng của nó cho tới khi dừng ở cột giữa. Đây chỉ là một nước đi ngang bình thường, không phải nước ăn quân nhảy ngòi — vì lúc bắt đầu ván, mọi điểm giữa vị trí xuất phát của pháo và cột giữa đều trống.

Đây là thế cờ ngay sau nước đi đó:

黑 Đen
車馬象士將士象馬車
．．．．．．．．．
．砲．．．．．砲．
卒．卒．卒．卒．卒
．．．．．．．．．
～～～ sông ～～～
．．．．．．．．．
兵．兵．兵．兵．兵
．炮．．炮．．．．
．．．．．．．．．
俥傌相仕帥仕相傌俥
紅 Đỏ

Khi đã đứng ở cột giữa, pháo nằm ngay sau tốt của mình trên cùng cột đó — và đây không phải một vị trí thụ động. Pháo có thể dùng chính con tốt này làm ngòi, nhảy qua để ăn luôn con tốt giữa của đối phương ở phía xa. Đó chính là ý nghĩa của pháo đầu: tạo áp lực thật sự lên cột giữa ngay từ nước đầu tiên, dùng chính quân mình làm bàn đạp. Đẩy tình huống đi xa hơn, với ngòi phù hợp, con pháo này còn có thể nhắm thẳng xuống cột nơi tướng đối phương đang đứng, vì vậy cột giữa vẫn quan trọng ngay cả khi các con tốt đầu ván đã bị đổi hết. Nếu quy tắc ăn quân bằng ngòi của pháo vẫn còn mơ hồ, bài quân pháo cờ tướng giải thích chi tiết hơn.

Bình phong mã: cách đỡ kinh điển

Gặp pháo đầu, cách đỡ kinh điển và dễ hiểu nhất cho người mới là Bình phong mã, 屏風馬. Cả hai mã đều rời vị trí xuất phát, đứng hai bên phía sau con tốt giữa, cùng bảo vệ nó, giúp nó có hai lớp bảo vệ thay vì không có lớp nào.

Nhờ vậy, nếu pháo đối phương ăn con tốt giữa, một con mã sẽ ăn lại ngay, không mất gì cả. Bình phong mã không nhằm ăn quân hay ép đối phương phải làm gì — nó chỉ đơn giản làm cho trung tâm vững chắc, và đó thường là cách phản ứng đúng đắn trước một khai cuộc mang tính tấn công.

Thế trận này chỉ hoạt động nếu hai mã giữ đường đi của nhau thông thoáng khi tiến vào. Nhớ rằng mã không nhảy qua đầu quân khác được: nếu điểm ngay cạnh nó theo hướng di chuyển bị chặn, hướng đó coi như bị cản chân mã. Xem đầy đủ ở bài mã cờ tướng và mã cờ vua. Bình phong mã chỉ phát huy tác dụng khi bạn đưa mã ra mà không tự cản chân chúng.

Đưa xe ra sớm

Xe là quân mạnh nhất trên bàn cờ, nhưng chỉ khi nó có đường để đi. Lúc mới bắt đầu, cả hai xe đều nằm ở góc bàn cờ, ngay cạnh quân mã. Xe có thể tiến lên theo đường dọc ngay từ đầu, nhưng muốn sang ngang thì mã cạnh nó phải ra trước.

Một kế hoạch tốt ở giai đoạn đầu là mở đường cho ít nhất một xe, thường bằng cách đưa mã đứng cạnh nó ra trước, để xe có thể chuyển sang cột trống hoặc tiến ra hỗ trợ tấn công về sau. Người mới hay để xe kẹt trong góc suốt mười lăm nước đầu, coi như bỏ phí quân mạnh nhất của mình mà không được gì. Ra xe sớm là một trong những lời khuyên khai cuộc lâu đời nhất, và đến giờ vẫn đúng.

Những lỗi khai cuộc người mới hay mắc

Một vài thói quen lặp đi lặp lại ở gần như mọi ván đấu của người mới. Mỗi lỗi đều dễ sửa một khi bạn biết để ý.

• Cứ đi đi lại lại một quân. Xê dịch một con mã hay sĩ qua lại nhiều nước liền là lãng phí lượt đi lẽ ra nên dùng để phát triển quân khác.
• Tự cản chân mã của mình. Đặt một con tốt hay sĩ ngay cạnh mã có thể khiến nó bị kẹt cứng suốt cả giai đoạn khai cuộc.
• Cho tướng đi lang thang sớm. Cung tướng tồn tại là có lý do — tướng không ra khỏi cung được, nhưng đưa tướng lên cao hay ra mép cung quá sớm thường là tự tìm đến nước chiếu.
• Ăn tốt lẻ khi quân mình chưa phát triển. Một con tốt miễn phí rất hấp dẫn, nhưng không đáng nếu phải trả giá bằng ba bốn nước đi trong khi đối phương hoàn thiện đội hình rồi phản công.
• Ăn quân bằng pháo rồi mất luôn pháo. Trước khi nhảy ngòi ăn quân, hãy kiểm tra xem pháo của mình sẽ ra sao ngay sau đó — chuyện ăn được một quân nhỏ rồi mất pháo ngay lập tức không hiếm gặp.
• Bỏ trống cột giữa. Nếu không có quân nào của bạn án ngữ cột giữa trước mặt tướng, một cây pháo đối phương nhắm vào cột đó là mối đe dọa thật sự, không phải chuyện xa vời.

Phần lớn các lỗi trên đều quay về nguyên tắc ở phần đầu bài: mỗi nước đi nên phát triển quân, tranh giành trung tâm, hoặc bảo vệ tướng. Nước đi không làm được điều nào trong ba việc đó thường chính là lỗi.

Câu hỏi thường gặp

Có cần học thuộc lý thuyết khai cuộc để chơi tốt không? Không cần. Giữ trong đầu ba mục tiêu — phát triển quân, tranh trung tâm, bảo vệ tướng — là đủ để chơi một khai cuộc chắc chắn trong hầu hết các ván đấu của người mới, không cần thuộc lòng nước nào.

Đỏ có nên luôn đi pháo đầu không? Đây là lựa chọn mặc định tốt vì đơn giản và có nguyên tắc rõ ràng, nhưng không phải lựa chọn duy nhất. Bất kỳ khai cuộc nào phát triển quân và tranh trung tâm đều hợp lý khi bạn còn đang học.

Nếu đối phương không đỡ bằng bình phong mã thì sao? Không sao cả — đó chỉ là một cách đỡ tốt, không phải cách duy nhất. Cứ giữ đúng nguyên tắc: phát triển quân, kiểm soát trung tâm, bảo vệ tướng, và để ý các lỗi kể trên.

Giai đoạn khai cuộc kéo dài bao lâu? Không có số nước cố định. Có thể hiểu giai đoạn này kéo dài cho tới khi phần lớn quân đã ra và cả hai tướng đều tương đối an toàn.

Muốn thử ngay những nguyên tắc này mà không áp lực gì? Chọn một cấp độ dễ trong Fun Xiangqi — miễn phí, cấp độ nào cũng được ghi rõ ràng — rồi chơi thử vài ván khai cuộc.